Uzależnienia behawioralne – nowe oblicze uzależnień w XXI wieku

Kiedy słyszymy słowo „terapeuta uzależnień warszawae”, większość z nas myśli o alkoholu, narkotykach czy nikotynie. Tymczasem współczesny świat przyniósł ze sobą zupełnie nową kategorię problemów, które potrafią równie skutecznie przejąć kontrolę nad życiem człowieka – uzależnienia behawioralne. Nie wymagają żadnej substancji chemicznej, a mimo to potrafią zniszczyć relacje, karierę i zdrowie psychiczne.

Czym właściwie są uzależnienia behawioralne?

Uzależnienia behawioralne to kompulsywne, powtarzające się zachowania, które człowiek wykonuje pomimo świadomości ich negatywnych konsekwencji. W przeciwieństwie do uzależnień substancjalnych, nie dotyczą one przyjmowania środków chemicznych – przedmiotem uzależnienia staje się samo zachowanie i towarzyszące mu emocje.

Mechanizm jest jednak zaskakująco podobny do tego, który obserwujemy przy uzależnieniu od substancji. Mózg osoby uzależnionej behawioralnie reaguje na określone czynności wyrzutem dopaminy – neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za odczuwanie przyjemności i nagrody. Z czasem potrzeba coraz silniejszych bodźców, aby osiągnąć ten sam efekt, a próby przerwania zachowania wywołują objawy przypominające zespół abstynencyjny: rozdrażnienie, niepokój, obniżony nastrój.

Do najczęściej diagnozowanych uzależnień behawioralnych należą:

• Uzależnienie od hazardu (jedyne oficjalnie uznane przez WHO jako zaburzenie)
• Uzależnienie od internetu i mediów społecznościowych
• Uzależnienie od gier komputerowych
• Uzależnienie od zakupów (oniomania)
• Uzależnienie od pracy (pracoholizm)
• Uzależnienie od seksu i pornografii
• Uzależnienie od ćwiczeń fizycznych

Dlaczego XXI wiek sprzyja uzależnieniom behawioralnym?

Żyjemy w czasach nieograniczonego dostępu do bodźców. Smartfon w kieszeni oznacza, że kasyno online, sklep internetowy czy portal społecznościowy są dostępne 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu. Nie trzeba nigdzie wychodzić, nie trzeba nikogo prosić o pomoc – wystarczy kilka kliknięć.

Projektanci aplikacji i platform cyfrowych doskonale znają mechanizmy działania ludzkiego mózgu. Powiadomienia, systemy nagród, nieskończone przewijanie treści – wszystko to zostało zaprojektowane tak, aby maksymalizować czas spędzany przed ekranem. Nie jest przesadą stwierdzenie, że walczymy z armią psychologów i neuronaukowców zatrudnionych przez gigantów technologicznych.

Pandemia COVID-19 dodatkowo przyspieszyła te procesy. Izolacja społeczna, praca zdalna, ograniczenie kontaktów międzyludzkich – wszystko to pchnęło miliony ludzi w stronę cyfrowych substytutów relacji i rozrywki. Specjaliści zajmujący się zdrowiem psychicznym w dużych miastach, w tym psychoterapeuci w Warszawie, odnotowują wyraźny wzrost liczby pacjentów zgłaszających problemy związane z kompulsywnym korzystaniem z technologii.

Jak rozpoznać, że zachowanie stało się uzależnieniem?

Granica między intensywnym hobby a uzależnieniem bywa trudna do uchwycenia. Nie każdy, kto spędza dużo czasu w internecie, jest uzależniony. Nie każdy, kto lubi zakupy, cierpi na oniomanię. Kluczowe są nie tyle same zachowania, co ich wpływ na funkcjonowanie człowieka.

Sygnały ostrzegawcze, które powinny wzbudzić czujność:

• Utrata kontroli nad czasem poświęcanym danej aktywności
• Zaniedbywanie obowiązków zawodowych, rodzinnych i społecznych
• Kontynuowanie zachowania mimo wyraźnych negatywnych konsekwencji
• Kłamanie na temat skali problemu przed bliskimi
• Narastająca tolerancja – potrzeba „więcej”, aby osiągnąć satysfakcję
• Rozdrażnienie, niepokój lub przygnębienie przy próbach ograniczenia zachowania
• Wykorzystywanie danej aktywności jako głównego sposobu radzenia sobie ze stresem

Warto pamiętać, że uzależnienia behawioralne rzadko występują w izolacji. Często towarzyszą im inne problemy psychiczne: depresja, zaburzenia lękowe, ADHD czy trudności w regulacji emocji. Dlatego tak istotna jest profesjonalna diagnoza, która pozwoli zrozumieć pełny obraz sytuacji.

Droga do zdrowienia – czy można wyjść z uzależnienia behawioralnego?

Dobra wiadomość jest taka, że uzależnienia behawioralne poddają się leczeniu. Wymaga to jednak czasu, zaangażowania i najczęściej profesjonalnego wsparcia. Samodzielne próby „wzięcia się w garść” rzadko przynoszą trwałe efekty – nie dlatego, że osoba uzależniona jest słaba, ale dlatego, że uzależnienie to złożony problem wymagający wielowymiarowego podejścia.

Psychoterapia stanowi podstawę leczenia uzależnień behawioralnych. Szczególnie skuteczne okazują się podejścia poznawczo-behawioralne, które pomagają zidentyfikować wyzwalacze kompulsywnych zachowań i wypracować zdrowsze strategie radzenia sobie z trudnymi emocjami. W Warszawie i innych dużych miastach dostęp do specjalistów zajmujących się tą problematyką jest coraz lepszy, choć wciąż niewystarczający wobec rosnących potrzeb.

Proces zdrowienia obejmuje zazwyczaj kilka elementów:

• Zrozumienie mechanizmów uzależnienia i własnych wzorców zachowań
• Identyfikację emocjonalnych potrzeb, które uzależnienie pozornie zaspokajało
• Naukę zdrowych sposobów regulacji emocji
• Odbudowę relacji społecznych i zainteresowań
• Pracę nad ewentualnymi współwystępującymi zaburzeniami

Profilaktyka – jak chronić siebie i bliskich

W świecie zaprojektowanym tak, by maksymalizować naszą uwagę i zaangażowanie, świadoma profilaktyka staje się koniecznością. Nie chodzi o całkowitą rezygnację z technologii czy rozrywki – to ani możliwe, ani pożądane. Chodzi o budowanie zdrowej relacji z potencjalnie uzależniającymi aktywnościami.

Warto regularnie zadawać sobie pytania: Czy kontroluję tę aktywność, czy ona kontroluje mnie? Czy moje życie jest zrównoważone? Czy mam inne źródła satysfakcji i sposoby radzenia sobie ze stresem? Szczera odpowiedź na te pytania może być pierwszym krokiem do zmiany.

Jeśli zauważasz u siebie lub bliskiej osoby niepokojące sygnały, nie zwlekaj z szukaniem pomocy. Konsultacja z psychologiem lub psychoterapeutą pozwoli ocenić sytuację i zaplanować ewentualne dalsze kroki. Wczesna interwencja znacząco zwiększa szanse na skuteczne poradzenie sobie z problemem, zanim zdąży on wyrządzić poważne szkody w życiu osobistym i zawodowym.

Uzależnienia behawioralne to wyzwanie naszych czasów – ale wyzwanie, któremu można stawić czoła. Wymaga to jednak odwagi, by spojrzeć prawdzie w oczy, i gotowości, by poprosić o pomoc.